Sofokles, jeden z filarów starożytnej tragedii greckiej, urodził się około 497/496 roku p.n.e. w Hippeios Colonus w Attyce. Zmarł zimą 406/405 roku p.n.e. w Atenach, dożywając imponującego wieku około 90-92 lat. Jego długie życie przypadło na burzliwy, ale i pełen chwały okres w historii Grecji, od triumfów w wojnach perskich po zmagania wojny peloponeskiej. Pochodzący z zamożnej rodziny, Sofokles cieszył się starannym wykształceniem i wysoką pozycją społeczną, co stanowiło solidny fundament dla jego niemal pięćdziesięcioletniej kariery dramaturgicznej. W tym czasie napisał ponad 120 sztuk, z których siedem przetrwało do naszych czasów, przynosząc mu liczne zwycięstwa w prestiżowych konkursach teatralnych.
Najważniejsze fakty:
- Wiek: Około 90-92 lata (na zimę 406/405 p.n.e.)
- Żona/Mąż: Brak danych w tekście
- Dzieci: Syn Jofon, wnuk Sofokles
- Zawód: Tragik, dramaturg
- Główne osiągnięcie: Zwycięstwo nad Eschylosem w 468 r. p.n.e., wprowadzenie trzeciego aktora, autor ponad 120 sztuk, z których siedem przetrwało do dziś.
Kim był Sofokles? Podstawowe informacje
Data i miejsce urodzenia
Sofokles przyszedł na świat około 497/496 roku p.n.e. w Hippeios Colonus, malowniczej gminie wiejskiej (deme) w Attyce. To właśnie ta rodzinna miejscowość stała się scenerią dla jednej z jego najsłynniejszych tragedii, co podkreśla głębokie i nierozerwalne więzi artysty z jego korzeniami.
Długowieczność i śmierć
Sofokles mógł poszczycić się niezwykłym jak na starożytność długim życiem, szacowanym na około 90–92 lata. Jego ziemska podróż zakończyła się zimą 406/405 roku p.n.e. w Atenach. Długowieczność ta pozwoliła mu stać się naocznym świadkiem i aktywnym uczestnikiem kluczowych wydarzeń historycznych, od chlubnych triumfów w wojnach perskich po burzliwe zmagania wojny peloponeskiej, co niewątpliwie wywarło znaczący wpływ na kształt jego twórczości.
Pochodzenie społeczne
Wyjątkowe pochodzenie Sofoklesa, syna Sofillosa, właściciela dobrze prosperującej fabryki zbrojeń, zapewniło mu dostęp do wszechstronnego wykształcenia i ugruntowało jego wysoką pozycję w ateńskich elitach. To właśnie te przywileje stworzyły solidny fundament dla jego późniejszej błyskotliwej kariery artystycznej i publicznej.
Główny zawód i gatunek
Sofokles jest powszechnie uznawany za jednego z trzech najwybitniejszych tragików starożytnej Grecji, obok takich gigantów jak Eschylos i Eurypides. Jego domeną była tragedia – gatunek, który do dziś fascynuje i porusza ludzkie serca. Niestety, z jego imponującej biblioteki ponad 120 sztuk, jedynie siedem przetrwało nienaruszone do naszych czasów, co czyni każde zachowane dzieło bezcennym skarbem.
Rodzina i życie prywatne Sofoklesa
Relacje z synami i proces o niepoczytalność
U schyłku życia Sofokles musiał zmierzyć się z niezwykłą sytuacją, gdy jego synowie wystąpili z oskarżeniem o niepoczytalność i próbowali przejąć zarząd nad majątkiem. Sofokles jednak wybrnął z tej trudnej sytuacji w sposób genialny i dowodzący jego pełnej sprawności umysłowej. Zamiast wdawać się w słowne potyczki, zaprezentował fragment swojej nowej sztuki „Edyp w Kolonos”, czym z łatwością udowodnił swoją jasność umysłu i przekonał sąd o swojej zdolności do samodzielnego zarządzania.
Potomstwo i kontynuacja tradycji
Sofokles pozostawił po sobie syna, Jofona, który podążył jego śladami, stając się uznanym dramaturgiem. Co więcej, tradycja literacka była kontynuowana również przez jego wnuka, który nosił to samo imię co dziadek. Ta rodzinna kontynuacja artystycznego dziedzictwa świadczy o silnych więzach i pasji przekazywanej z pokolenia na pokolenie.
Preferencje i życie intymne
Według starożytnych przekazów, między innymi dzieła Atenajosa, Sofokles miał skłonności do pociągu wobec młodych chłopców. Dowodzą tego anegdoty, takie jak jego flirt z usługującym chłopcem podczas sympozjum czy historia o utracie płaszcza na rzecz młodzieńca czekającego na niego poza murami miasta. Te opowieści rzucają światło na jego życie osobiste i społeczne.
Relacje z innymi twórcami (Eurypides)
Sofokles dzielił scenę teatralną z innym wielkim tragikiem, Eurypidesem. Pomimo rywalizacji, zachowały się przekazy o ich wzajemnych docinkach i polemikach. Gdy Eurypides drwił z Sofoklesa po incydencie z kradzieżą płaszcza, Sofokles odpowiedział mu złośliwą elegią, w której oskarżył Eurypidesa o brak sprytu i zrozumienia subtelności życia. Te interakcje ukazują żywą atmosferę konkurencji i wzajemnych relacji między ateńskimi twórcami.
Kariera dramatyczna i osiągnięcia Sofoklesa
Spektakularny debiut i zwycięstwo nad mistrzem
W 468 roku p.n.e. Sofokles odniósł swój pierwszy wielki triumf artystyczny podczas Wielkich Dionizji, pokonując wówczas panującego mistrza, Eschylosa. To wydarzenie miało ogromne znaczenie dla świata ateńskiego teatru. Według Plutarcha, okoliczności tego zwycięstwa były nietypowe – sędziami byli dowódcy wojskowi (strategoi), co podkreślało znaczenie teatru w życiu publicznym Aten.
Niespotykana dominacja w konkursach dramaturgicznych
Przez blisko 50 lat Sofokles dzierżył miano najbardziej cenionego dramatopisarza w Atenach. Uczestnicząc w około 30 konkursach (Dionizje i Lenaje), wygrał aż 24 razy. Co więcej, nigdy nie zajął miejsca niższego niż drugie, co świadczy o jego niezachwianej jakości artystycznej i nieustannej popularności wśród publiczności i krytyków. Jego dominacja w konkursach jest ewenementem na skalę światową.
Imponująca płodność literacka i zachowane dzieła
W ciągu swojego życia Sofokles stworzył ponad 120 sztuk, w tym zarówno tragedie, jak i dramaty satyrowe. Niestety, do czasów współczesnych w pełnej formie przetrwało jedynie siedem jego dzieł, które stanowią trzon zachowanej spuścizny i są podstawą naszej wiedzy o jego geniuszu:
- „Ajas”
- „Antygona”
- „Trachinki”
- „Król Edyp”
- „Elektra”
- „Filoktet”
- „Edyp w Kolonos”
Innowacje w strukturze dramatu
Sofokles jest powszechnie uznawany za twórcę wielu istotnych innowacji w dziedzinie teatru. Przypisuje mu się wprowadzenie trzeciego aktora na scenę. Ta zmiana zrewolucjonizowała teatr, znacząco ograniczając rolę chóru i tworząc znacznie większe możliwości dla rozwoju konfliktów między postaciami, pogłębiania psychologii bohaterów oraz dynamiki akcji.
Wkład w rozwój scenografii
Według Arystotelesa, to właśnie Sofokles wprowadził „skenographia”, czyli malowanie dekoracji i scenografii. Choć inne źródła, jak Witruwiusz, przypisują ten wynalazek Agatarchosowi z Samos, jego rola w rozwijaniu wizualnej strony teatru jest niezaprzeczalna. Malowane tła i elementy scenograficzne z pewnością wzbogaciły doznania widzów i pozwoliły na bardziej sugestywne przedstawienia.
Działalność publiczna i polityczna Sofoklesa
Rola lidera po bitwie pod Salaminą
W 480 roku p.n.e., jako młody człowiek, Sofokles został uhonorowany zaszczytną rolą. Wybrano go do poprowadzenia peanu – uroczystej, chóralnej pieśni do bogów – celebrującej zwycięstwo Greków nad Persami w bitwie pod Salaminą. To wydarzenie podkreśla jego wczesne uznanie i znaczenie w życiu obywatelskim Aten.
Zarządzanie finansami Aten
W latach 443/442 p.n.e. Sofokles pełnił ważną funkcję jednego z Hellenotamiai, czyli skarbników Ateny. Pomagał zarządzać finansami miasta w okresie politycznej dominacji Peryklesa, co świadczy o jego zaufaniu i kompetencjach w dziedzinie administracji państwowej. Był to czas rozkwitu Aten, a Sofokles aktywnie uczestniczył w zarządzaniu ich potęgą.
Kariera wojskowa jako generał
W 441 roku p.n.e. Sofokles został wybrany jednym z dziesięciu generałów (strategoi). Służył u boku Peryklesa podczas kampanii ateńskiej przeciwko Samos. Legenda głosi, że stanowisko to otrzymał dzięki sukcesowi swojej sztuki „Antygona”, co pokazuje, jak blisko powiązane były kariera artystyczna i wojskowa w starożytnych Atenach.
Służba w czasach kryzysu
W 411 roku p.n.e., po katastrofalnej klęsce wyprawy sycylijskiej, Ateny znalazły się w głębokim kryzysie. W tych trudnych czasach Sofokles został wybrany do rady komisarzy (probouloi). Jego zadaniem było opanowanie sytuacji kryzysowej w Atenach podczas wojny peloponeskiej, co świadczy o jego umiejętnościach przywódczych i zaufaniu, jakim darzyli go Ateńczycy w obliczu niebezpieczeństwa.
Religia i działalność społeczna Sofoklesa
Przyjęcie kultu Asklepiosa
W 420 roku p.n.e. Sofokles odegrał kluczową rolę w wprowadzeniu kultu boga Asklepiosa do Aten. Gościł w swoim własnym domu wizerunek boga, gdy ten nie posiadał jeszcze własnej świątyni. Ten akt świadczy o jego wysokim statusie religijnym i społecznym, a także o jego roli jako swego rodzaju pośrednika między bogami a ludem w okresie przejściowych zmian religijnych.
Pośmiertny kult i przydomek
Za swoje zasługi religijne, a w szczególności za przyjęcie boga pod swój dach, Ateńczycy po śmierci nadali Sofoklesowi przydomek „Dexion” (Odbiorca/Przyjmujący). Czczono go jako herosa, co jest dowodem jego trwałego wpływu i szacunku, jakim cieszył się w społeczeństwie, nawet po śmierci. Jego pamięć była pielęgnowana przez kolejne pokolenia.
Najważniejsze dzieła Sofoklesa
Cykl tebański: „Król Edyp”
„Król Edyp” jest powszechnie uznawany za arcydzieło gatunku tragedii. Arystoteles w swojej „Poetyce” wskazał go jako najwyższe osiągnięcie i doskonały przykład konstrukcji dramatycznej. Sztuka ta zgłębia motywy przeznaczenia, winy i ludzkiej ignorancji, tworząc niezapomnianą opowieść o losie Edypa.
Cykl tebański: „Antygona”
„Antygona” porusza fundamentalny konflikt między prawem państwowym a prawem boskim. Sztuka skupia się na losach córki Edypa, która staje przed tragicznym wyborem: posłuszeństwa wobec zakazu Kreona, by nie grzebać zdrajcy, czy wypełnienia boskiego nakazu i okazania miłości bratu. Jej wybór prowadzi do jej samobójczej śmierci, podkreślając tragizm ludzkich decyzji.
Cykl tebański: „Edyp w Kolonos”
Jest to ostatnia sztuka Sofoklesa, która miała swoją premierę po jego śmierci w 401 roku p.n.e. Wystawiona została przez jego wnuka. Dramat ten opisuje przybycie wygnanego i oślepionego Edypa do Kolonos, miejsca jego śmierci. Sztuka ta stanowi ważne uzupełnienie cyklu tebańskiego, ukazując ostatnie chwile życia tragicznego bohatera.
Ciekawostki i legendy o śmierci Sofoklesa
Teoria o uduszeniu podczas recytacji
Jedna z apokryficznych opowieści o śmierci Sofoklesa głosi, że dramaturg zmarł z wysiłku, próbując wyrecytować bardzo długie zdanie z „Antygony” bez robienia przerwy na oddech. Ta legenda podkreśla jego pasję i dedykację wobec własnej twórczości.
Legenda o zadławieniu winogronem
Inna, równie barwna wersja jego śmierci sugeruje, że niefortunnie zadławił się winogronem podczas ateńskiego festiwalu Antesteria. Ta anegdota dodaje elementu ironii do jego końca, sugerując, że nawet tak wielki umysł mógł paść ofiarą tak prozaicznej przyczyny.
Śmierć z nadmiaru szczęścia
Trzecia popularna anegdota twierdzi, że dramaturg zmarł z radości po ogłoszeniu jego ostatniego zwycięstwa w konkursie dramatycznym podczas Wielkich Dionizji. Ta opowieść idealnie wpisuje się w wizerunek artysty, którego życie zakończyło się w kulminacyjnym momencie triumfu, podsumowując jego niezwykłą karierę.
Eulogia pośmiertna
Kilka miesięcy po śmierci Sofoklesa, komik w sztuce „Muzy” napisał o nim pośmiertną eulogię. W niej stwierdził, że był on człowiekiem szczęśliwym, utalentowanym, twórcą wielu dobrych tragedii, który zakończył życie dobrze, nie zaznając nieszczęścia. Ta pochwała podkreśla jego długie i udane życie, zarówno osobiste, jak i zawodowe.
Sofokles, jeden z najwybitniejszych i najbardziej wpływowych tragików starożytnej Grecji, pozostawił po sobie dziedzictwo, które przetrwało wieki. Jego innowacje, takie jak wprowadzenie trzeciego aktora na scenę, zrewolucjonizowały teatr i otworzyły nowe możliwości dla rozwoju dramatu. Jego dzieła, w tym arcydzieła takie jak „Król Edyp”, „Antygona” i „Edyp w Kolonos”, do dziś stanowią fundament klasycznej literatury i są świadectwem jego niezrównanego geniuszu dramatycznego.
Często Zadawane Pytania (FAQ)
Z czego zasłynął Sofokles?
Sofokles zasłynął przede wszystkim jako jeden z najwybitniejszych tragików greckich. Jego sztuki, takie jak „Król Edyp” czy „Antygona”, do dziś są uznawane za arcydzieła literatury światowej i stanowią fundament zachodniego teatru.
Kim byli Sofokles?
Sofokles był ateńskim dramaturgiem żyjącym w V wieku p.n.e., uważanym za jednego z trzech największych twórców tragedii greckiej obok Ajschylosa i Eurypidesa. Był również cenionym politykiem i dowódcą wojskowym.
Co powiedział Sofokles?
Choć dosłownych wypowiedzi Sofoklesa w formie cytatów jest niewiele, to jego dzieła powiedziały wiele o ludzkiej kondycji, moralności i relacjach z bogami. Poprzez swoje tragedie zgłębiał tematy takie jak przeznaczenie, wolna wola, sprawiedliwość i konsekwencje ludzkich wyborów.
Co wprowadził Sofokles?
Sofokles wprowadził do teatru greckiego trzeciego aktora, co pozwoliło na bardziej złożone interakcje między postaciami i rozwinęło akcję dramatyczną. Zmniejszył również znaczenie chóru, skupiając uwagę widza na rozwoju postaci i ich konfliktach.
Źródła:
https://en.wikipedia.org/wiki/Sophocles
