Vermeer: Jan Vermeer van Delft – niderlandzki mistrz malarstwa wnętrz

24

Johannes Vermeer, znany również jako Jan Vermeer, był jednym z najwybitniejszych malarzy holenderskiego złotego wieku. Urodzony w 1632 roku, na rok 2024 ma 392 lata, a zmarł w wieku zaledwie 43 lat, pozostawiając po sobie niewielki, ale niezwykle ceniony dorobek artystyczny. Choć dzisiaj jest powszechnie uznawany za mistrza światła i koloru, za życia był umiarkowanie odnoszącym sukcesy prowincjonalnym artystą scen rodzajowych, który mimo problemów finansowych tworzył dzieła charakteryzujące się niezwykłą precyzją i stosowaniem drogich pigmentów. Jego małżeństwo z Cathariną Bolnes zaowocowało liczną rodziną, a jego życie, choć krótkie, było pełne artystycznych wyzwań i osobistych zmagań.

Najważniejsze fakty:

• Wiek: Na rok 2024 ma 392 lata.
• Żona/Mąż: Catharina Bolnes
• Dzieci: 15
• Zawód: Malarz, handlarz dziełami sztuki
• Główne osiągnięcie: Mistrzostwo w malowaniu scen rodzajowych, studiów światła i koloru, stworzenie dzieł takich jak „Dziewczyna z perłą”.

Johannes Vermeer: Mistrz Światła z Delft

Podstawowe Informacje Biograficzne

Kim był Johannes Vermeer?

Johannes Vermeer, powszechnie znany również jako Jan Vermeer, to postać, która na stałe zapisała się w historii światowego malarstwa. Choć dziś jego obrazy osiągają zawrotne ceny i są obiektem powszechnego zachwytu, za życia był on jedynie prowincjonalnym malarzem scen rodzajowych, którego status zawodowy ocenia się jako umiarkowanie sukcesywny. Jego prawdziwe imię i nazwisko to Johannes Vermeer. Malarz urodził się w 1632 roku, a zmarł w 1675 roku, przeżywszy zaledwie 43 lata. Jego twórczość, choć niewielka pod względem liczby zachowanych dzieł, charakteryzuje się niezwykłą grą świateł i mistrzostwem w oddawaniu atmosfery intymnych scen.

Data i Miejsce Urodzenia

Johannes Vermeer przyszedł na świat w Delft, mieście położonym w ówczesnej Republice Zjednoczonych Prowincji, a dzisiejszej Holandii. Został ochrzczony w Kościele Reformowanym 31 października 1632 roku. To właśnie w tym mieście spędził większość swojego życia i stworzył swoje najznakomitsze dzieła. Niderlandy w tym okresie przeżywały swój Złoty Wiek, okres dynamicznego rozwoju gospodarczego, kulturalnego i artystycznego, którego Vermeer stał się jednym z wybitnych przedstawicieli.

Data i Okoliczności Śmierci

Życie artysty zakończyło się 15 grudnia 1675 roku. Johannes Vermeer zmarł w wieku zaledwie 43 lat, po krótkiej i nagłej chorobie, która trwała zaledwie półtora dnia. Według relacji jego żony, bezpośrednią przyczyną pogorszenia stanu zdrowia była ogromna presja i stres związany z tragiczną sytuacją finansową, w jakiej znalazł się artysta pod koniec życia. Załamanie nastąpiło w trudnym dla Republiki Holenderskiej okresie, podczas wojny z Francją w 1672 roku, znanym jako Rok Katastrofy.

Miejsce Pochówku

Johannes Vermeer został pochowany tego samego dnia, w którym zmarł, 15 grudnia 1675 roku, w protestanckim Starym Kościele (Oude Kerk) w Delft. Jego śmierć pozostawiła rodzinę w ogromnych długach, co świadczy o trudnościach finansowych, z jakimi zmagał się malarz. Pozostawił po sobie żonę i liczne potomstwo, które musiało poradzić sobie z jego finansowym dziedzictwem.

Status zawodowy za życia

Choć współcześnie Johannes Vermeer jest uznawany za jednego z największych malarzy holenderskiego złotego wieku, za życia jego pozycja zawodowa była znacznie skromniejsza. Był on przede wszystkim prowincjonalnym malarzem scen rodzajowych, cieszącym się umiarkowanym powodzeniem. Nie osiągnął on takiej sławy i rozpoznawalności, jaką cieszyło się wielu jego współczesnych, jak na przykład Rembrandt. Dopiero w XIX wieku jego twórczość została na nowo odkryta i doceniona, co doprowadziło do jego obecnego statusu ikony malarstwa.

Życie Prywatne i Rodzina

Pochodzenie matki i mroczna przeszłość dziadka

Matka Vermeera, Digna Baltens, pochodziła z Antwerpii. Jej ojciec, a tym samym dziadek malarza, Balthasar Geerts, był rzemieślnikiem, którego życie naznaczone było pewnymi kłopotami. Z faktów wynika, że został on w pewnym momencie aresztowany za fałszerstwo, co rzuca cień na losy rodziny, choć bezpośredni wpływ tego wydarzenia na życie artysty nie jest znany.

Kariera i kłopoty ojca

Ojciec Vermeera, Reijnier Janszoon, trudnił się produkcją luksusowych tkanin. Jego życie nie było pozbawione dramatycznych wydarzeń. W 1625 roku brał udział w bójce z żołnierzem, który zmarł kilka miesięcy później z odniesionych ran. Ta sytuacja mogła mieć wpływ na późniejsze losy rodziny i jej działalność.

Biznes ojca

Reijnier Janszoon, ojciec malarza, rozszerzył swoją działalność o handel dziełami sztuki oraz prowadzenie karczm. Początkowo zarządzał zajazdem „Latający Lis”, a od 1641 roku przejął większy lokal, karczmę „Mechelen”, mieszczącą się przy rynku w Delft. Ta działalność związana z handlem sztuką mogła mieć znaczący wpływ na późniejsze zainteresowania i ścieżkę kariery jego syna.

Małżeństwo i zmiana wyznania

W kwietniu 1653 roku Johannes Vermeer poślubił Catharinę Bolnes, kobietę wyznania katolickiego. Ślub odbył się w pobliskiej wiosce Schipluiden. Związek ten wiązał się prawdopodobnie z koniecznością przejścia Vermeera na katolicyzm, co stanowiło znaczącą zmianę w jego życiu osobistym i społecznym, biorąc pod uwagę religijną mozaikę ówczesnej Republiki.

Opór teściowej

Maria Thins, zamożna matka Cathariny Bolnes, początkowo nie była entuzjastycznie nastawiona do tego związku. Jej sprzeciw wobec małżeństwa córki z Vermeereem świadczy o pewnych napięciach rodzinnych lub społecznych związanych z tym związkiem. Z czasem jednak musiała zaakceptować wybór córki, a Vermeer zamieszkał w jej domu.

Wielodzietna rodzina

Johannes Vermeer i Catharina Bolnes mieli razem 15 dzieci. Z imion znamy dziesięcioro z nich, dzięki zachowanym testamentom krewnych. Ta wielodzietna rodzina z pewnością stanowiła wyzwanie finansowe dla malarza, zwłaszcza w kontekście jego problemów z pozyskiwaniem stałego dochodu z malarstwa.

Potomstwo Vermeera (znane z imion)

• Dziecko 1 (imię nieznane)
• Dziecko 2 (imię nieznane)
• Dziecko 3 (imię nieznane)
• Dziecko 4 (imię nieznane)
• Dziecko 5 (imię nieznane)
• Dziecko 6 (imię nieznane)
• Dziecko 7 (imię nieznane)
• Dziecko 8 (imię nieznane)
• Dziecko 9 (imię nieznane)
• Dziecko 10 (imię nieznane)

Warunki mieszkaniowe

Rodzina Vermeera mieszkała w obszernym domu należącym do jego teściowej, Marii Thins. Dom ten znajdował się przy ulicy Oude Langendijk, w sąsiedztwie „ukrytego kościoła” jezuitów, co wskazuje na ich katolickie powiązania. To właśnie w tym domu, na drugim piętrze, znajdowała się pracownia artysty.

Pracownia artysty

Pracownia Vermeera mieściła się na drugim piętrze domu jego teściowej. To właśnie w tym ograniczonym przestrzennie miejscu powstała większość jego niezwykłych dzieł. Warto zaznaczyć, że większość obrazów Vermeera namalowana została w zaledwie dwóch małych pokojach jego domu, co podkreśla intymny charakter jego twórczości.

Kariera Artystyczna i Zawodowa

Tajemnicze wykształcenie

Droga edukacyjna Vermeera pozostaje w dużej mierze owiana tajemnicą. Brak jest jednoznacznych dowodów na to, u kogo pobierał nauki malarskie. Historycy sztuki spekulują, że jego mistrzem mógł być znany malarz Carel Fabritius lub Abraham Bloemaert. Niektórzy badacze sugerują również, że Vermeer mógł być samoukiem, który rozwijał swoje umiejętności, korzystając z kontaktów handlowych swojego ojca.

Teoria samouka

Niektórzy historycy sztuki wysuwają hipotezę, że Johannes Vermeer mógł być w dużej mierze samoukiem. Ta teoria opiera się na braku konkretnych dowodów o formalnej edukacji artystycznej, a także na możliwości, że artysta mógł rozwijać swoje talenty, wykorzystując kontakty handlowe swojego ojca, który zajmował się również handlem dziełami sztuki. Niezależnie od sposobu zdobycia wiedzy, jego talent był niezaprzeczalny.

Przynależność do Gildii Świętego Łukasza

29 grudnia 1653 roku Johannes Vermeer został oficjalnie przyjęty do Gildii Świętego Łukasza, stowarzyszenia malarzy działającego w Delft. Był to ważny krok w jego karierze, potwierdzający jego status jako profesjonalnego artysty. Niestety, z powodu panującego wówczas kryzysu gospodarczego, wywołanego wojną i zarazą, Vermeer nie był w stanie uiścić standardowej opłaty wpisowej do gildii.

Problemy finansowe na starcie

Już na początku swojej kariery Vermeer napotkał problemy finansowe. Kryzys gospodarczy, będący skutkiem wojny i zarazy, utrudniał nie tylko handel, ale także działalność artystyczną. Z tego powodu malarz nie był w stanie zapłacić standardowej opłaty za wstąpienie do Gildii Świętego Łukasza, co świadczy o jego trudnej sytuacji materialnej już w początkach drogi zawodowej.

Powolny proces twórczy i technika

Charakterystyczną cechą warsztatu Vermeera był niezwykle powolny i precyzyjny proces twórczy. Malarz pracował metodycznie, poświęcając każdemu dziełu wiele uwagi. W rezultacie tworzył średnio zaledwie trzy obrazy rocznie. Ta skrupulatność i dążenie do perfekcji, w połączeniu z użyciem drogich pigmentów, takich jak ultramaryna, świadczą o jego zaangażowaniu i pasji do malarstwa.

Niewielki dorobek

Do dnia dzisiejszego przetrwało jedynie około 34 dzieł, które są powszechnie przypisywane Johannesowi Vermeerowi. Ta niewielka liczba obrazów, w porównaniu do dorobku innych wielkich mistrzów, podkreśla jego powolny proces twórczy i rzadkość pojawiania się jego prac na rynku. Każde zachowane płótno jest cennym świadectwem jego geniuszu.

Błędne atrybucje

W XIX wieku, w okresie ponownego odkrycia twórczości Vermeera, doszło do szeregu błędnych atrybucji. Krytyk sztuki Théophile Thoré-Bürger przypisał mu aż 66 płócien, co znacząco zawyżyło postrzegany dorobek artysty. Dziś historycy sztuki starają się dokładnie odróżnić oryginalne dzieła Vermeera od tych błędnie mu przypisywanych, choć debaty na ten temat wciąż trwają.

Pełnione funkcje publiczne

Mimo że nie zdobył wielkiej sławy za życia, Vermeer cieszył się dużym szacunkiem wśród lokalnych artystów w Delft. Świadczy o tym fakt, że był czterokrotnie wybierany na przewodniczącego (dziekana) Gildii Świętego Łukasza. Pełnienie tej funkcji dowodzi jego pozycji w artystycznym środowisku miasta.

Ekspert od autentyczności

W 1672 roku, w obliczu poważnych problemów finansowych Republiki Holenderskiej, Johannes Vermeer został wezwany jako jeden z 35 ekspertów do oceny kolekcji obrazów sprzedanych elektorowi brandenburskiemu. Jego zadaniem było stwierdzenie autentyczności dzieł.

Werdykt ekspercki

W ramach swojej ekspertyzy, Vermeer orzekł, że oceniane dzieła są fałszerstwami i są „bezwartościowe”. Ten werdykt świadczy o jego bystrym oku i znajomości rynku sztuki, ale także o trudnościach, jakie napotykał w czasach kryzysu, gdy handel dziełami sztuki był narażony na oszustwa.

Dziedzictwo i Ponowne Odkrycie

Zapomnienie i ponowne odkrycie

Po śmierci Johannes Vermeer popadł w niemal całkowite zapomnienie na blisko dwa stulecia. Jego prace nie były szeroko znane, a jego nazwisko nie pojawiało się w ważnych opracowaniach historycznych. Został pominięty nawet w kluczowej książce o malarstwie holenderskim Arnolda Houbrakena z 1718 roku, co świadczy o jego marginalnej pozycji w ówczesnej historii sztuki.

Pominięcie w historii

Fakt, że Johannes Vermeer został pominięty w monumentalnej pracy Arnolda Houbrakena z 1718 roku, poświęconej malarzom holenderskim, doskonale ilustruje, jak bardzo jego twórczość została zapomniana po jego śmierci. Tylko nieliczne dzieła były znane pod jego nazwiskiem, a większość jego płócien była przypisywana innym artystom lub po prostu pozostawała anonimowa.

Renesans sławy

Sława Vermeera zaczęła odżywać dopiero w XIX wieku. Kluczową rolę w jego ponownym odkryciu odegrali badacze tacy jak Gustav Friedrich Waagen oraz eseista Théophile Thoré-Bürger. To dzięki ich pracom i publikacjom świat na nowo zaczął doceniać geniusz malarza z Delft, a jego obrazy zaczęły być przypisywane właściwemu artyście.

Przydomek „Sfinks z Delft”

Théophile Thoré-Bürger, francuski krytyk sztuki i badacz, nadał Johannesowi Vermeerowi fascynujący przydomek „Sfinks z Delft”. Określenie to podkreślało aurę tajemniczości i zagadkowości otaczającą zarówno postać artysty, jak i jego dzieła. Podobnie jak Sfinks, Vermeer pozostawał dla wielu niedoogarnięty, pełen ukrytych znaczeń i interpretacji.

Majatek, Finanse i Problemy Ekonomiczne

Główne źródło utrzymania

Malarstwo nie było jedynym źródłem dochodu dla Vermeera. Choć tworzył wybitne dzieła, zarabiał na życie przede wszystkim jako handlarz dziełami sztuki. Ta podwójna rola mogła wpływać na jego życie, łącząc pasję artystyczną z aktywnością handlową, która jednak nie zawsze przynosiła stabilność finansową.

Przejęcie rodzinnego biznesu

Po śmierci ojca w 1652 roku, Johannes Vermeer przejął rodzinny biznes artystyczny. Obejmował on handel dziełami sztuki oraz prowadzenie karczmy. Chociaż ta decyzja mogła wydawać się logicznym krokiem, nie uchroniła go ona przed późniejszymi problemami finansowymi, które znacząco wpłynęły na jego życie.

Drogie materiały malarskie

Mimo że Vermeer nie należał do najbogatszych artystów, używał niezwykle kosztownych pigmentów do tworzenia swoich obrazów. Szczególnie cenna była naturalna ultramaryna, pozyskiwana z lapis lazuli, której cena przewyższała wartość złota. Artysta stosował ten luksusowy pigment bardzo wcześnie i obficie, nie tylko w głównych elementach obrazu, ale także w podmalówkach i cieniach, co świadczy o jego dążeniu do najwyższej jakości i głębi kolorystycznej.

Luksusowy pigment

Stosowanie ultramaryny przez Vermeera było wyjątkowe. Używał jej nie tylko w kluczowych partiach obrazu, ale także w podmalówkach i cieniach, co nadawało jego dziełom niezwykłą świetlistość i głębię. Ten luksusowy pigment, dostępny tylko dla nielicznych, podkreślał wyrafinowanie jego warsztatu i dążenie do artystycznej perfekcji, mimo ograniczeń finansowych.

Bankructwo i długi

Pod koniec życia Johannes Vermeer znalazł się w tragicznej sytuacji finansowej. Pomimo swojego talentu i osiągnięć, nie był w stanie sprostać swoim zobowiązaniom. Jego życie zakończyło się w stanie bankructwa, co stanowi gorzki kontrast z jego dzisiejszą sławą.

Pożyczka u handlarza

W 1675 roku, aby przetrwać, Vermeer musiał pożyczyć znaczną sumę 1000 guldenów od handlarza jedwabiem Jacoba Romboutsza. Jako zabezpieczenie zastawił nieruchomość należącą do swojej teściowej, Marii Thins. Ta pożyczka świadczy o skrajnym zadłużeniu artysty i jego desperackiej próbie ratowania sytuacji.

Masa upadłościowa

Po śmierci artysty, jego żona Catharina musiała zwrócić się do sądu z prośbą o zwolnienie z długów, które pozostały po mężu. Zarządcą masy upadłościowej Vermeera został słynny mikroskopista Antonie van Leeuwenhoek, co jest jednym z bardziej niezwykłych faktów związanych z jego końcem życia.

Słynny zarządca

Losy Vermeera po śmierci splatają się z postacią Antonie van Leeuwenhoeka, wybitnego naukowca i pioniera mikroskopii. To właśnie on został wyznaczony na zarządcę masy upadłościowej malarza. Ta nietypowa współpraca dwóch tak różnych postaci podkreśla burzliwe okoliczności, jakie towarzyszyły końcowi życia Vermeera.

Zdrowie i Przyczyna Śmierci

Śmierć z powodu stresu

Według relacji jego żony, Cathariny, bezpośrednią przyczyną nagłego pogorszenia stanu zdrowia Vermeera i jego śmierci był ogromny stres związany z zapaścią finansową. Poważne problemy ekonomiczne, z którymi borykał się artysta, doprowadziły do załamania jego zdrowia.

Nagły zgon

Malarz miał wpaść w stan gorączki, a nawet „frenzy” (szaleństwa lub gorączki), i zmarł w ciągu zaledwie półtora dnia. Ten nagły zgon, mimo wcześniejszego dobrego zdrowia, potwierdza tezę o jego związku z silnym stresem i przeciążeniem psychicznym spowodowanym trudnościami finansowymi.

Wpływ wojny na zdrowie

Załamanie stanu zdrowia Vermeera nastąpiło podczas wojny z Francją, znanej jako Rok Katastrofy (Rampjaar) w 1672 roku. Ten okres był niezwykle trudny dla Republiki Holenderskiej, a wojenne perturbacje miały bezpośredni wpływ na gospodarkę i życie codzienne, co z pewnością odczuł również malarz.

Kontrowersje i Kontekst Historyczny

Rok Katastrofy

Rok 1672 był dla Republiki Holenderskiej okresem kryzysowym, znanym jako Rok Katastrofy. Kraj został zaatakowany przez połączone siły wojsk francuskich, niemieckich i brytyjskich. Ta inwazja wywołała powszechny niepokój i doprowadziła do paraliżu gospodarczego, co miało znaczący wpływ na rynek sztuki i sytuację finansową artystów, w tym Vermeera.

Paraliż rynku sztuki

Wojna i związane z nią zawirowania gospodarcze spowodowały zamknięcie sklepów i teatrów w Republice Holenderskiej. Ten paraliż rynku sztuki doprowadził Vermeera do ruiny. Jako handlarz dziełami sztuki, a także malarz, którego prace były sprzedawane na tym samym rynku, artysta stracił możliwość zarobkowania i sprzedaży swoich dzieł.

Brak zbytu

W wyniku kryzysu wywołanego wojną, Vermeer nie mógł sprzedać ani swoich własnych obrazów, ani dzieł innych mistrzów, którymi handlował. Brak zbytu na rynku sztuki był jednym z głównych czynników, które doprowadziły go do ruiny finansowej i ostatecznie wpłynęły na jego zdrowie i przedwczesną śmierć.

Ciekawostki i Mniej Znane Fakty

Ograniczona przestrzeń twórcza

Większość niezwykłych obrazów Vermeera została namalowana w zaledwie dwóch małych pokojach jego domu w Delft. Ta ograniczona przestrzeń twórcza podkreśla intymny charakter jego sztuki i sposób, w jaki potrafił uchwycić piękno codzienności w niewielkim, domowym zaciszu. Sceny rodzajowe, które malował, często rozgrywają się właśnie we wnętrzu.

Wyjątki w plenerze

Choć Vermeer słynie przede wszystkim z malowania scen we wnętrzach, istnieją nieliczne wyjątki od tej reguły. Do dzieł namalowanych poza wnętrzami należą słynny „Widok Delft” oraz „Uliczka”. Te obrazy pokazują jego zdolność do uchwycenia atmosfery miejskiego krajobrazu z taką samą mistrzowską precyzją, jak jego sceny rodzajowe.

Powtarzalność rekwizytów

Na obrazach Vermeera często pojawiają się te same meble, dekoracje oraz te same modelki, głównie kobiety. Ta powtarzalność rekwizytów i postaci może sugerować, że artysta wykorzystywał stałe elementy swojej pracowni i otoczenia, co ułatwiało mu proces twórczy i pozwalało na osiągnięcie spójności stylistycznej w swoich dziełach. Obraz „Dziewczyna czytająca list” czy „Alegoria malarstwa” ukazują te powtarzalne elementy.

Teoria mechanicznych pomocy

Istnieją teorie sugerujące, że Vermeer mógł używać urządzeń optycznych, takich jak camera obscura, do wspomagania swojej pracy. Ta hipoteza, znana jako teoria o „Vermeer and the Camera Obscura”, opiera się na obserwacji niezwykłej precyzji w oddawaniu światła i perspektywy w jego obrazach.

Fotograficzna precyzja

Użycie pomocy optycznych, takich jak camera obscura, mogło pomóc Vermeerowi w osiągnięciu fotograficznej precyzji w oddawaniu światła, cieni i perspektywy. Pozwoliło to na uzyskanie niezwykłego realizmu i głębi w jego dziełach, co stanowi jeden z wyróżniających elementów jego stylu.

Debata naukowa

Kwestia używania przez Vermeera camera obscura pozostaje przedmiotem żywej debaty wśród historyków sztuki. Choć wiele wskazuje na to, że mógł korzystać z tego narzędzia, brakuje jednoznacznych dowodów, co czyni ten aspekt jego twórczości wciąż zagadkowym.

Główna patronka

Najnowsze badania wskazują, że główną patronką artysty była Maria de Knuijt, żona Pietera van Ruijvena, zamożnego kolekcjonera sztuki. To ona prawdopodobnie wspierała Vermeera finansowo przez większość jego kariery, umożliwiając mu dalsze tworzenie.

Wsparcie finansowe

Maria de Knuijt, poprzez swoje wsparcie finansowe, odegrała kluczową rolę w umożliwieniu Vermeerowi kontynuowania działalności artystycznej. Jej patronat był prawdopodobnie fundamentem, na którym opierało się jego rzemiosło, pozwalając mu na dążenie do perfekcji w tworzeniu płócien.

Wystawa w Rijksmuseum

Informacje o roli Marii de Knuijt jako głównej patronki Vermeera stały się szerzej znane dzięki przełomowej wystawie poświęconej artyście, która odbyła się w Rijksmuseum w 2023 roku. Ta wystawa rzuciła nowe światło na relacje między artystą a jego mecenasami.

Kluczowe daty w życiu Vermeera

Johannes Vermeer był artystą o niezwykłym talencie, którego życie naznaczone było kontrastami – od skromnych początków i problemów finansowych po wieczną sławę jako mistrza malarstwa. Jego droga artystyczna pokazuje, że nawet w obliczu trudności, dążenie do perfekcji i unikalne spojrzenie na świat mogą przynieść wieczne uznanie. Choć za życia jego twórczość była mniej doceniana, a on sam zmagał się z problemami finansowymi, co ostatecznie wpłynęło na jego przedwczesną śmierć, dziś jest on uznawany za jednego z najważniejszych malarzy w historii sztuki światowej.

Często Zadawane Pytania (FAQ)

Źródła:
https://en.wikipedia.org/wiki/Johannes_Vermeer